. GÖMRÜK REJİMLƏRİ

P L A N :

            1. Malların istifadəsini nəzərdə tutan rejimlər.

            2. Anbarlaşma rejimləri.

            3. Emal rejimləri.

            4. Digər gömrük rejimləri.

            Mal və nəqliyyat vasitələrinin Azərbaycan Respublikasının gömrük sərhədindən keçirilməsi, bəyan edilən gömrük rejiminin tələblərinə uyğun olaraq icra edilməlidir.

            Gömrük rejimi – xarici iqtisadi əlaqələrin inkişafına dövlət təsirinin həyata keçirildiyi gömrük tənzimlənməsi vasitələrinə kompleks şəkildə kömək edən xüsusi tədbirlər sistemi və metodların məcmusudur. Deməli, gömrük rejimi gömrük məqsədləri üçün gömrük sərhədindən keçirilən mal və nəqliyyat vasitələrinin statusunu təyin edən qaydaların məcmusudur.

            GM-in 25-ci maddəsinə görə, gömrük tənzimlənməsi məqsədi ilə aşağıdakı 15 gömrük rejimi növü tətbiq olunur:

1. Sərbəst dövriyyə üçün buraxılış;

2. Təkrar idxal;

3. Tranzit;

4. Gömrük anbarı;

5. Rüsumsuz ticarət mağazası;

6. Gömrük ərazisində emal;

7. Gömrük nəzarəti altında emal;

8. Müvəqqəti idxal (ixrac);

9. Sərbəst gömrük zonası;

10.Sərbəst anbar;

11.Gömrük ərazisindən kənarda emal;

12.İxrac;

13.Təkrar ixrac;

14.Məhv etmə;

15.Dövlətin xeyrinə maldan imtina.

            Ümumi təsərrüfat fəaliyyətində gömrük rejimlərinin roluna və yerinə görə, şərti olaraq iki əsas qrupa bölmək olar:

1.       Tənzimlənmə üsulları və gömrük vasitələrinin tam həcmdə tətbiq edildiyi ümumi xarakterli rejimlər. 

2.       Tənzimlənmənin gömrük – hüquq normalarından  daha çevik istifadə edilməsi ilə fərqlənən və bir növ onların xarici iqtisadi fəaliyyət iştirakçılarının tələblərinə uyğunlaşdırılmasının nəticəsi kimi səciyyələnən gömrük rejimləri.

Müvəqqəti idxal (ixrac) rejimi elə tələblər müəyyən edir ki, onlara riayət edilməsi xarici malların Azərbaycan gömrük ərazisində, Azərbaycan mallarının isə ondan kənarda  müvəqqəti istifadəsinə, iqtisadi siyasət tədbirləri tətbiq etmədən və gömrük rüsum və vergiləri ödəmədən yol verilmiş olsun.

            Müvəqqəti idxalın (ixracın) müstəqil gömrük rejimi kimi əhəmiyyəti beynəlxalq əməkdaşlığın ticarət və digər formalarının inkişafına olan tələblərlə müəyyən edilir.

            Bu gömrük rejimi altında yerləşdirilmiş malların statusu və eləcə də rejimin məzmunu, malların gömrük ərazisində və kənarda yerləşməsi və istifadəsinin  müvəqqəti xarakteri ilə müəyyən edilir. Həmçinin müvəqqəti idxal (ixrac) edilən malların gömrük rüsum və vergilərdən tamamilə və ya qismən azad edilməsi də mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

            Gömrük məcəlləsinin 67-ci maddəsinə görə malların müvəqqəti idxalı (ixracı) ölkənin gömrük ərazisində və ya ondan kənarda gömrük rüsumlarından tamamilə və ya qismən azad olunmaqla həmçinin iqtisadi siyasət tədbirləri tətbiq edilmədən mallardan istifadə edilməsinə yol verilməsindən ibarət gömrük rejimidir.

            Müvəqqəti idxal (ixrac) rejiminin tələblərini həyata keçirmək üçün Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti qanun qüvvəli aşağıdakı aktları qəbul edirlər:

1) müvəqqəti idxalına (ixracına) icazə verilməyən malların kateqoriyaları barədə;

2) müvəqqəti idxal (ixrac) edilən malların gömrük rüsum və vergilərinin     ödənil-

    məsindən tamamilə və qismən azad edilməsi qaydaları barədə.

            Dövlət Gömrük Komitəsi bu rejim üzrə aşağıdakı vəzifələri yerinə yetirir:

- geri aparılma barədə öhdəliklər verilməsi və gömrük ödənişlərinin ödənilməsinin təmin edilməsi hallarını müəyyən edir;

- müvəqqəti idxal (ixrac) əməliyyatlarına icazə verilməsi qaydalarını müəyyən edir;

- bəzi kateqoriyalı mallar üçün müvəqqəti idxalın (ixracın) hüquq müddətlərini dəyişdirir.

            Müvəqqəti idxalına (ixracına) icazə verilən malları şərti olaraq, verilən güzəştlərin miqdarı və bu gömrük rejimi altında yerləşdirilməsi qaydasından asılı olaraq, iki qrupa ayırmaq olar:

1) Əgər malların müvəqqəti idxalı (ixracı) hər hansı neqativ nəticələrə gətirib çıxarmırsa və gömrük orqanları tərəfindən icazə verilməyən məqsədlərlə istifadə edilməsi istisna edilirsə, onda həmin mallara minimal tələblər qoyulur və gömrük rüsum və vergilərindən  tam azad edilir.

2) Digər hallarda rejimin  şərtləri bir qədər ağırlaşdırılaraq  müvəqqəti idxala (ixraca) gömrük ödənişlərindən qismən azad edilməklə icazə verilir.

            Gömrük Məcəlləsinin 40-cı maddəsinə görə, gömrük anbarı gətirilən malların saxlanc dövründə gömrük rüsumları, vergilər alınmadan və mallara iqtisadi siyasət tədbirləri tətbiq edilmədən onların gömrük nəzarəti altında saxlancından, ixrac gömrük rejiminə uyğunlaşdırılması nəzərdə tutulan malların isə bu məcəllədə nəzərdə tutulan güzəştlər verilməklə gömrük nəzarəti altında saxlanılmasından ibarət gömrük rejimidir.

            Diqqət etmək lazımdır ki, “gömrük anbarı” və “gömrük anbarı rejimi” anlayışları qatışdırılmasın.

            Gömrük anbarı – müəyyən gömrük rejimi altında və müəyyənləşdirilmiş qaydada malların yığılmasına imkan verən yerdir.

            Gömrük anbar rejiminin həm idxalatçı, həm də ixracatçı üçün öz üstünlükləri var. İxrac zamanı mal sahibi malın ölkədən çıxarılması ilə əlaqədar olan gömrük əməliyyatlarını, xarici bazarın tələbatı və nəqliyyat vasitələri imkanı nəzərə alınmaqla, qabaqcadan aparmaq imkanı əldə edir.

            Gömrük orqanı anbar sahibi ilə birgə gömrük nəzarətinin təşkili zamanı gömrük anbarına daxil olmağa icazəsi olan işçilərin siyahısını hazırlayır. Gömrük nəzarətinin təmin edilməsi məqsədi ilə gömrük orqanı tikilini iki bağlama qurğusu (qıfıl və ya digər) ilə təchiz edilməsini tələb edə bilər. Bu zaman bir qurğunun istifadəsi gömrük orqanının sərəncamında qalır.

            Anbarın sahibi gömrük orqanının əməkdaşları üçün təmənnasız əsnada gömrük nəzarəti zonasında iş yeri təşkil etməli, onlar üçün tam təchiz edilmiş xüsusi iş otağı ayırmalı, nəqliyyat və rabitə ilə təmin etməlidir.

            Gömrük nəzarətinin təşkili anbar zonasının təchiz edilməsi, tikililərin və onları əhatə edən ərazinin  qorunması, buraxılış rejiminin təşkili anbar sahibinin vəsaiti hesabına həyata keçirilir.

            Sərbəst anbar gömrük rejiminin əsas məqsədi, xarici malları müəyyən edilmiş ərazi sərhədləri daxilində və ya binalarda gömrük rüsum və vergiləri alınmadan, həmçinin bu mallara iqtisadi siyasət tədbirləri tətbiq edilmədən yerləşdirilməsindən ibarətdir (GM maddə 74).

            Bu gömrük rejimi altında ərazisinə gətirilməsi və aparılması qadağan olunan mallar da yerləşdirilə bilər.

            Sərbəst anbar Azərbaycan Respublikasının Dövlət Gömrük Komitəsindən icazə alındıqdan sonra təsis edilə bilər.

            Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin müəyyən etdiyi qaydalarla Azərbaycan Respublikasının Dövlət Gömrük Komitəsi sərbəst anbar təsis etmək üçün icazə verir və onun fəaliyyət müddətini müəyyən edir.

            Sərbəst anbarı təsis etmək üçün icazə verilməsinə görə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin müəyyən etdiyi miqdarda yığım alınır.

            Sərbəst anbarı təsis etmək üçün icazə verən DGK onu ləğv edə, geri ala, habelə onun fəaliyyətini dayandıra bilər.

            Emal rejimləri. Mallar, beynəlxalq mübadilə obyekti olduğundan, bəzən xarici ticarət əməliyyatının bitməsindən əvvəl, ya da sonra müəyyən işlənmə (emal) tələb edir. Bu zaman bir sıra səbəblər üzündən (iqtisadi, texnoloji və s.) istehsal və ya sənaye xarakterli belə əməliyyatlar bir dövlətin gömrük ərazisində həyata keçirilə bilmir. Məhz bu məqsədlər üçün “emal rejimləri” nəzərdə tutulur. Bu rejimlər çərçivəsində xüsusi hüquqi mexanizmin tətbiq edilməsi aşağıdakılara imkan verir:

- gömrük tənzimlənməsinin adi vasitə və tədbirləri tətbiq edilmədən xarici mallar gətirilsin və emal edilsin;

- Azərbaycan malları respublikanın gömrük ərazisində emal məqsədi ilə çıxarılsın və dəyişilmiş (emal  edilmiş) halda yerinə yetirilsin;

- xarici mallar Azərbaycanın gömrük ərazisinə gətirilsin, emal edilsin və emal məhsulları geriyə qaytarılsın və ya Azərbaycan ərazisində istifadə edilmək üçün saxlanılsın.

            Gömrük ərazisində emal rejimi. Azərbaycan Respublikasının Gömrük Məcəlləsinin  57-ci maddəsinə görə. Gömrük ərazisində malların emalı – ixrac gömrük rejiminə uyğun olaraq emal məhsullarının Azərbaycan Respublikası gömrük ərazisinin hüdudlarından kənara aparılması şərtilə iqtisadi siyasət tədbirləri tətbiq edilmədən idxal gömrük rüsumları və vergilər qaytarılmaqla, xarici malların Azərbaycan Respublikası gömrük ərazisində müəyyən qaydada emal üçün istifadə edilməsindən ibarət gömrük rejimidir. Qanunvericiliyə görə, gömrük ərazisində malların emalı üçün icazə qaydasını Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti müəyyən edir.

            Dövlət Gömrük Komitəsi İqtisadi İnkişaf Nazirliyi ilə razılaşdırılmaqla malların emalı üzrə ayrı-ayrı əməliyyatlara Azərbaycan mallarının aktiv emal rejimləri çərçivəsində istifadə edilməsi imkanı və qaydaları da daxil olmaqla emal əməliyyatları aparılması şərtlərinə məhdudiyyətlər müəyyən edir.

            Dövlət Gömrük Komitəsi İqtisadi İnkişaf Nazirliyi ilə razılaşdıraraq gömrük məqsədləri üçün emal məhsullarının məcburi hasilat miqdarının müəyyən edilməsi qaydalarını təsdiq edir.

            Gömrük nəzarəti altında emal rejimi. Gömrük nəzarəti altında malların emalı gömrük rejimi xarici malların müəyyən edilmiş qaydada Azərbaycan Respublikasının gömrük ərazisində, onlara iqtisadi siyasət tədbirləri tətbiq edilmədən istifadə olunması imkanını nəzərdə tutur. Gömrük ərazisində malların emalı rejimindən fərqli olaraq bu halda:

- gətirilən mallardan gömrük rüsum və vergiləri tutulmur;

- gətirilən malların emalı gömrük nəzarəti altında məhsulların sonradan sərbəst dövriyyə buraxılma və ya digər gömrük rejimləri altında yerləşdirilməsi şərti ilə həyata keçirilir.

            Gömrük nəzarəti altında malların emalı rejimi də gömrük ərazisində malların emalı rejimi kimi xarici malların emal məqsədi ilə milli gömrük ərazisinə müvəqqəti buraxılmasını nəzərdə tutan aktiv emal tipinə aiddir.

            Gömrük nəzarəti altında malların emalı rejimi də gömrük ərazisində malların emalı rejimi kimi xarici malların emal məqsədi ilə milli gömrük ərazisinə müvəqqəti buraxılmasını nəzərdə tutan aktiv emal tipinə aiddir.

            Gömrük ərazisində malların emalı rejimində ödənmə prinsipindən istifadə edilir: xarici mallar gətirilərkən ödənilmiş gömrük rüsum və vergiləri, emal məhsulları çıxarılarkən qaytarılmalıdır.

            Gömrük nəzarəti altında malların emalı rejiminin tətbiq edilməsinin əsasında azadetmə prinsipi durur, çünki bu halda xarici mallar emal üçün gətirilərkən gömrük rüsumu və vergiləri tutulmur.

            İxrac rejimi. Malların ixracı Gömrük Məcəlləsi və Azərbaycan Respublikasının digər qanunvericilik aktları ilə müəyyən olunan tələblərə uyğun olaraq həyata keçirilir. Digər gömrük rejimlərindən fərqli olaraq ixrac rejimində malların “rejim altında yerləşdirilməsi şərtləri” deyil, “rejimə irəli sürülən tələblər” məfhumu tətbiq edilməsi, bilavasitə ixrac rejiminin hüquqi reqlamentasiyasından irəli gəlir. İxrac gömrük rejimi altında yerləşdirilən mallar, bu rejimin xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla, ümumi qaydada bəyan edilməli və gömrük rəsmiləşdirilməsindən keçməlidir.

            Malların ixrac rejiminə uyğun olaraq çıxarılması xarici iqtisadi fəaliyyətin ümumi sisteminə daxil olan müxtəlif vasitə və mexanizmlərlə tənzimlənir.

            İxracın əsas dövlət tənzimləmə vasitələrinə aşağıdakılar aid edilir:

            1) Tarif – vergi tənzimlənməsi

            2) Qeyri – tarif vasitələri

            3) Valyuta nəzarəti.

            Təkrar ixrac rejimi. Malların təkrar ixracı gömrük rejimində xarici mallar Azərbaycanın gömrük ərazisindən gömrük rüsum və vergiləri alınmadan və ya alınmış rüsum və vergilər qaytarılmaqla, iqtisadi siyasət tədbirləri tətbiq etmədən Gömrük Məcəlləsinə və Azərbaycan gömrük qanunvericiliyinin digər aktlarına uyğun olaraq çıxarılır.

            Bu gömrük rejimi iqtisadi baxımdan təkrar idxal rejiminin “geri əks olunmasıdır”. Rejimlərin məzmunu onların istifadə olunma mexanizmində bəzi prinsipial fərqlər olduğunu nəzərə çarpdırır.

            Təkrar ixrac rejiminin reqlamentasiyası, təkrar ixrac edilən malların Azərbaycan gömrük ərazisində olması faktına əsaslanır ki, bu da gömrük nəzarətini həyata keçirməyə, rejimin şərtlərinə riayət olunmasını təmin etməyə yönəlmiş əlavə tədbirlər görməyə imkan verir.

            Malların təkrar ixracına Dövlət Gömrük Komitəsinin müəyyən etdiyi qaydada yol verilir. Azərbaycan Respublikasının qanunvericilik aktları, Azərbaycan hökumətinin aktları və Azərbaycan Respublikasının dövlətlərarası müqavilələrində müəyyən edilmiş hallarda isə malların təkrar ixracına İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin razılığı ilə icazə verilir.

            Təkrar idxal rejimi. Gömrük Məcəlləsinin 31-ci maddəsinə görə, malların təkrar idxalı ixrac gömrük rejiminə uyğun olaraq ölkənin gömrük ərazisindən aparılmış yerli malların qanunla müəyyən edilmiş müddətlə gömrük rüsumları və vergilər alınmadan, həmçinin bu mallara iqtisadi siyasət tədbirləri tətbiq edilmədən geriyə gətirilməsindən ibarət gömrük rejimidir.

            Təkrar idxal gömrük rejimi altında yerləşdirilən mallar gömrük rəsmiləşdirilməsindən keçməlidir. Bu əməliyyatı malın alıcısının və ya onun struktur bölməsinin fəaliyyət zonasında yerləşdiyi gömrük orqanı həyata keçirir. Əgər mallar Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda yerləşdiyi zaman onların mövcudluq halı dəyişilirsə, deklarant müvafiq sənəd təqdim etməlidir ki, bu da təkrar idxal olunan malların gömrük rəsmiləşdirilməsi aparılan gömrük yük bəyannaməsinin ayrılmaz tərkib hissəsi və əlavəsi olur. Bu sənəddə deklarant tərəfindən mallar və onlara aid olan sənədlər haqqında bütün əsas məlumatlar göstərilir, gömrük orqanının vəzifəli şəxsi bu malların təkrar idxal gömrük rejimi altında yerləşdirilməsinə icazə verilməsi barədə qeydlər edir.

            Tranzit rejimi. Gömrük məcəlləsinin 34-cü maddəsinə görə, malların tranzit – malların gömrük nəzarəti altında ölkənin  iki gömrük orqanı arasında, o cümlədən xarici dövlətlərin ərazisindən gömrük rüsumları, vergilər alınmadan və mallara iqtisadi siyasət tədbirləri tətbiq edilmədən keçirilməsindən ibarət gömrük rejimidir.

            Tranzit beynəlxalq mal mübadiləsini obyektiv zərurətindən doğan və ölkələrin coğrafi mövqeyi, geosiyasi və iqtisadi münasibətləri ilə şərtlənən zəruri nəqliyyat əlaqə kateqoriyası olub, beynəlxalq ticarət qədər qədim tarixə malikdir.

            Tranzitin hüquq mexanizmində nəqliyyat vasitələrinin  tranzitində və malların tranzitində meydana gələn iki növ münasibət nəzərdə tutulur.

            Xarici iqtisadi fəaliyyətin gömrük tənzimlənməsində nəqliyyat vasitələrinin  tranzitinin reqlamentləşdirilməsi özünəməxsus yer tutur, çünki nəqliyyat vasitələri beynəlxalq mal mübadiləsi sistemində aralıq təsir həlqəsidir və bir qayda olaraq xarici ticarət tənzimlənməsinin bilavasitə obyekti deyil. Bu səbəbdən Gömrük Məcəlləsinin gömrük tranzit rejiminə həsr edilmiş müddəaları yalnız mal-qara aid edilir.

            Tranzit – gömrük rejimi, malların və nəqliyyat vasitələrinin müəyyən edilmiş müddətdə təyinat gömrükxanasına çatdırıldıqdan və müvafiq gömrük əməliyyatları aparıldıqdan sonra başa çatmış hesab edilir.

            Rüsumsuz ticarət mağazası rejimi. Gömrük Məcəlləsinin 51-ci maddəsinə görə, rüsumsuz ticarət mağazası – mallardan gömrük rüsumları, vergilər alınmadan və onlara iqtisadi siyasət tədbirləri tətbiq edilmədən Azərbaycan Respublikasının gömrük ərazisində (beynəlxalq hava və dəniz limanlarında və Azərbaycan Respublikası gömrük orqanları tərəfindən müəyyən edilən digər yerlərdə) həmin malların gömrük nəzarəti altında satılmasından ibarət gömrük rejimidir.

            Bu rejimin istifadə edilməsi imkan verir ki, xarici malların ölkənin gömrük ərazisində, gömrük nəzarəti altında, gömrük vergiləri və iqtisadi siyasət tədbirləri tətbiq edilməmək şərti ilə satışı təşkil edilsin. Rüsumsuz ticarətin spesifikası o biri rejimlərlə müqayisədə aşkarlanır.

            Rüsumsuz ticarət mağazası rejimi gömrük anbarı rejimindən ilk növbədə onunla fərqlənir ki, bu rejimdə məqsəd malların müəyyən müddət ərzində saxlanması deyil, onların tezliklə satılmasıdır. Xarici malların Azərbaycan Respublikasının gömrük ərazisində, gömrük ödənişləri ödənmədən və iqtisadi siyasət tədbirləri tətbiq etmədən satılması halı rüsumsuz ticarət mağazası rejimini idxal – gömrük rejimindən fərqləndirən başlıca xüsusiyyətdir. Potensial alıcıları belə mağazalara cəlb edən əsas şərt gömrük vergilərinin malın satış qiymətinə əlavə edilməməsidir.  Gömrük vergiləri xarici malların qiymətini yerli mallara nisbətən nəzərə çarpacaq dərəcədə yüksəldir. Xüsusilə də, aksizlərin tətbiq edilməsi daxili bazarda onların rəqabət qabiliyyətini azaltmış olur.

            Sərbəst gömrük rejimi zonası. Sərbəst gömrük zonası – xarici mallardan gömrük rüsumları və vergilər alınmadan, həmçinin göstərilən mallara iqtisadi siyasət tədbirləri tətbiq edilmədən onların müvafiq ərazi sərhədlərindən və ya binalarda (yerlərdə) yerləşdirilməsi və istifadəsindən, Azərbaycan mallarının isə bu məcəllə ilə müəyyən edilir qaydada ixrac – gömrük rejiminə müvafiq olaraq malların aparılmasına tətbiq edilən şərtlərlə yerləşdirilməsi və istifadə olunmasından ibarət gömrük rejimidir.

            Sərbəst gömrük zonası gömrük rejimlərinin əsas qayəsi ondan ibarətdir ki, bu rejimlərdə xarici mallar müəyyən edilmiş ərazi sərhədləri daxilində və ya binalarda gömrük rüsum və vergiləri alınmadan, həmçinin bu mallara iqtisadi siyasət tədbirləri tətbiq edilmədən, Azərbaycan malları isə ixrac gömrük rejimi ilə müəyyən edilən şərtlər daxilində yerləşdirilir və istifadə edilir.

            Bu gömrük rejimləri altında Azərbaycan Respublikası ərazisinə gətirilməsi və aparılması qadağan olunmamış mallar yerləşdirilə bilər.

            Sərbəst gömrük ərazisində yerləşdirilərkən, mallar ixrac üçün nəzərdə tutulmuşsa, gömrük rüsumu və vergilərindən azad edilir və ya ödənilmiş məbləğlər geri qaytarılır. Bu şərtlə ki, mallar vergi və rüsumlardan azad edildikdən və ya tutulmuş məbləğlər qaytarıldıqdan sonra 6 ay ərzində mallar faktiki çıxarılmış olsun.

            Məhvetmə rejimi. Malların məhv edilməsi xarici malların gömrük nəzarəti altında gömrük rüsum və vergiləri alınmadan, həmçinin mallara iqtisadi siyasət tədbirləri tətbiq edilmədən məhv edildiyi gömrük rejimidir (GM maddə 101). Məhv edilmə prosesinin özü malların tam məhv edilməsi, yəni yandırılması, dağıdılması, basdırılması və s. yolu ilə, həm də onların istifadəyə yararsız hala gətirilməsi, yəni sökülməsi, parçalanması, mexaniki zədələnməsi və s. yolu ilə həyata keçirilə bilər.

            Axırıncı halda gömrük orqanları diqqət etməlidirlər ki, mexaniki zədələnmələr məhv edilən malların yenidən bərpası və ilkin halında istifadə edilməsi imkanını istisna etsin.

            Rejimin özünün tətbiqinə o zaman yol verilir ki, malların məhv edilməsi üçün seçilmiş üsul sayəsində onlar öz istehlak qabiliyyətlərini (xassələrini) və dəyərini itirmiş olsun.

            Məhvetmə rejiminin əsas xüsusiyyəti odur ki, bu rejim altında yalnız Azərbaycan gömrük ərazisinə faktiki olaraq gətirilmiş xarici mallar və nəqliyyat vasitələri yerləşdirilə bilər. Qeyd etmək lazımdır ki, məhvetmə rejimindən fərqli olaraq, dövlətin xeyrinə maldan imtina rejimi xarici mallarla birgə Azərbaycan mallarına da şamil edilə bilər.